Đây là đồ án Cục đang triển khai với sự tham gia của tư vấn Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) nhằm chuẩn bị cho thị trường phát điện cạnh tranh dự kiến đi vào hoạt động trong giai đoạn 2009-2010. Tại cuộc họp, Bộ trưởng Hoàng Trung Hải khẳng định, phía tư vấn và ERAV cần tiếp tục nghiên cứu một cách tổng thể để lựa chọn tìm ra một phương pháp tối ưu với mô hình giá phù hợp với Việt Nam nhất, không được để "hỗn loạn" trên toàn hệ thống. Đây còn là việc làm hết sức thận trọng, mang tính ổn định giữa cung và cầu, liên quan đến việc cổ phần hóa (CPH) các công ty điện lực và tính đến vấn đề mang tính xã hội.

Đề xuất phương pháp điều tiết dựa trên hiệu quả hoạt động

Theo Phó Cục trưởng ERAV Phạm Mạnh Thắng, hiện nay toàn bộ chi phí phát điện do Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) trực tiếp điều hành qua giá bán buôn nội bộ và phân cho các công ty phân phối và bán lẻ điện. Từ đó sẽ tính giá bán lẻ điện thống nhất trong toàn quốc thông qua giá bán lẻ bình quân. Trong quy trình này, chi phí sản xuất kinh doanh của các các công ty điện lực (PC) được bao gồm chi phí vận hành, khấu hao và lợi nhuận định mức; trong đó chi phí vận hành là các chi phí EVN giao cho các PC hàng năm gồm tiền lương, lãi vay ngân hàng, tiền ăn ca, thuế đất và thuế tài nguyên; các chi phí giao theo định mức thời gian từ 2-5 năm như chi phí sửa chữa lớn, chi phí vật liệu, dịch vụ mua ngoài, chi phí vật liệu cho sản xuất diezel và thủy điện nhẹ...; Khấu hao được xác định theo quy định của Bộ Tài chính và lợi nhuận định mức của PC được EVN phân bổ căn cứ trên tỷ lệ vốn nhà nước do PC nắm giữ. Tổng lợi nhuận trên kế hoạch của EVN được chia thành lợi nhuận khối nhà máy điện hạch toán độc lập, các đơn vị hạch toán phụ thuộc và lợi nhuận khối các PC.
Như vậy, ERAV đánh giá, các tỷ lệ định mức chi phí của PC do EVN xác định theo kế hoạch sản xuất kinh doanh của nội bộ Tập đoàn, không có sự điều tiết của cơ quan quản lý nhà nước; các chỉ tiêu, định mức do EVN tự xác định. Lợi nhuận EVN giao cho từng PC theo tỷ lệ nắm giữ vốn nhà nước không phản ánh đúng thực chất chi phí sử dụng vốn của PC cũng như không khuyến khích các PC tìm kiếm nguồn vốn có hiệu quả khác ngoài nguồn vốn nhà nước. Trong khi đó, giá cho mỗi PC chưa phản ánh đúng chi phí sản xuất và truyền tải. Mặt khác, giá bán buôn nội bộ có thể bị EVN điều chỉnh theo tình hình thực tế, giá đầu ra không được điều chỉnh theo nên không mang lại lợi ích hoặc rủi ro cho phía khách hàng. Cơ chế bù chéo giữa các PC cũng rõ ràng nên không\ xác định được lượng bù chéo giữa công ty này với công ty khác để xây dựng chơ chế dần hạn chế tiến tới xóa bề bù chéo. Phương pháp hiện tại sẽ không phù hợp khi các PC được cổ phần hóa và hạch toán hoàn toàn độc lập do không đủ tính minh bạch.
Trước những đánh giá trên, ERAV đã đưa ra 2 phương pháp phổ biến trên thế giới là điều tiết tổng chi phí (ROR) và điều tiết dựa trên hiệu quả hoạt động (PBR) nhằm điều tiết chi phí sản xuất kinh doanh của công ty phân phối và bán lẻ điện. Sau khi phân tích hai phương pháp này, ông Thắng cho rằng, trong quá trình tái cơ cấu ngành điện nói chung và khâu phân phối điện nói riêng, nhiều nước trên thế giới đã sử dụng phương pháp điều tiết PBR để thay thế cho phương pháp điều tiết ROR truyền thống và đề nghị cho áp dụng phương pháp PBR-sử dụng giá trần và công ty tham chiếu để xác định tổgn chi phí sản xuất kinh doanh của công ty phân phối và bán lẻ điện cho mỗi kỳ định giá.
Ông Thắng khẳng định, phương pháp này được coi là văn minh nhất cũng như giảm được sự điều tiết của các cơ quan quản lý nhà nước. Tổng chi phí sản xuất kinh doanh của công ty phân phối và bán lẻ điện cho mỗi kỳ định giá sẽ được cơ quan điều tiết xác định cho mỗi giai đoạn từ 3-5 năm theo quy hoạch được duyệt. Việc xác định tổng chi phí theo phương pháp này phù hợp với mô hình các công ty phân phối sau khi tái cơ cấu và tách ra độc lập; đồng thềi tách biệt được các chi phí phát điện và truyền tải. Không những thế, giá sẽ phản ánh sát hơn hiệu quả hoạt động của các PC, khuyến khích các PC nâng cao hiệu quả hoạt động, quản lý hợp lý vấn đề bù giá. Các PC có thể đạt được các lợi nhuận bất thưềng nếu tăng trưởng phụ tải thực tế lớn hơn dự báo. Và khách hàng sẽ tránh được những rủi ro do biến động các thông số đầu vào của thị trưềng, ít nhất là trong giai đoạn ngắn hạn. Việc xây dựng một "công ty tham chiếu" sẽ được áp dụng lâu dài. Khi có biến động của các yếu tố đầu vào, các chỉ số của "công ty tham chiếu" này sẽ dễ dàng được thay đổi theo. Các chỉ số hiệu quả cũng được xác định một cách khách quan, không quá phụ thuộc vào báo cáo của các PC.
Tuy nhiên, thách thức được đặt ra là giá bán lẻ điện hiện vẫn là giá thống nhất trong toàn quốc. Cơ chế này thích hợp cho việc áp dụng đối với từng công ty phân phối. Nhưng việc áp dụng phương pháp PBR đòi hềi phải xây dựng Qũy công ích, đảm bảo cơ chế bù chéo minh bạch chứ không vẫn là cơ chế xin-cho. Hiện nay, Qũy công ích cho đầu tư lưới điện nông thôn chưa được hình thành gây khó khăn cho quá trình điện khí hóa nông thôn khi các PC tiến hành CPH. Thềi gian đầu, giá có thể chưa phản ánh thật sát với chi phí sản xuất kinh doanh nhưng giá điện càng ngày sẽ sát hơn với điều kiện sản xuất kinh doanh.

Nhiều ý kiến đặt ra

Theo ông Vũ Quốc Anh, Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính Kế toán (Bộ Công nghiệp), nếu thực hiện theo phương pháp PBR thì đó thực sự là một cuộc cách mạng và có thể được áp dụng khi có thị trưềng bán lẻ điện cạnh tranh. Việc chuẩn hóa xây dựng biểu giá bán lẻ điện là cần thiết nhưng phụ thuộc vào nhiều yếu tố xã hội như khuyến khích các công ty đầu tư và đáp ứng đủ điện cho nền kinh tế, nếu bề mục tiêu này ra khềi giá bán lẻ điện là không phù hợp. Gía điện phải đạt được mục tiêu sức chịu đựng của nền kinh tế.
" Hiện có hai loại biểu giá bán lẻ, đó là khung giá bán lẻ do Thủ tướng Chính phủ quyết định và các PC trong vòng khung ấy quy định giá bán lẻ của mình. Việc xây dựng giá bán lẻ điện được định hướng theo lộ trình thị trưềng điện và bất cứ phương pháp nào cũng phải đi theo mô hình đó thì mới phù hợp", Bộ trưởng Hải khẳng định. Lộ trình xây dựng giá bán điện đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Từ nay đến 2008 còn một đợt điều chỉnh giá điện, Chính phủ vẫn quyết định biểu giá bán lẻ điện, đến 2010 sẽ chuyển sang khung giá bán lẻ cho các PC cũng do Chính phủ quyết định và có một cơ quan độc lập kiểm soát được giá đấy. Bộ trưởng cho rằng, trong quá trình xây dựng thị trưềng điện là phải có cạnh tranh mới phát huy hiệu quả, để giảm bù chéo, chống tham nhũng và làm minh bạch hóa hệ thống. Do đó, việc lựa chền phương pháp PBR là thích hợp với vấn đề tái cơ cấu ngành điện hiện nay. Song song với đó, cũng cần phải được tính sớm việc thay thế cơ chế bán buôn cho các PC.
" ềây chỉ là bước đầu trong quá trình xây dựng biểu giá điện bán lẻ. Khi phương pháp này đã được chấp thuận cùng trình tự thực hiện để soạn thảo Phương án xây dựng biểu giá bán lẻ áp dụng trong kỳ định giá tới (2009 trở đi), ERAV sẽ cùng với Tư vấn quốc tế triển khai xây dựng quy định về phương pháp xây dựng biểu giá bán lẻ và nguyên tắc bù chéo, liên quan đến Qũy công ích để trình Bộ Công nghiệp xem xét trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt", ông Thắng nói.